AI-fictie: een genrekaart

AI-fictie is geen eenduidig ding. Het is een onderwerp dat meerdere genres hebben geleend, en de leeservaring die daaruit ontstaat, verschilt enorm afhankelijk van welk genre leent.

Daarom vallen lezers zo vaak tegen bij aanbevelingen. Iemand die een strakke zakelijke thriller wilde, krijgt een beschouwende roman over een machine die leert liefhebben, en concludeert dat het onderwerp niets voor hem is. Het onderwerp was prima. De stroming klopte niet.

De thrillervariant behandelt het systeem als dreiging en bouwt het boek rond onthulling en overleving. De metgezelvariant geeft de machine een innerlijk en vraagt wat wij haar verschuldigd zijn. De satirische variant gebruikt AI om iets te zeggen over de instituties die haar inzetten.

De maatschappelijke variant is geïnteresseerd in samenleving in plaats van personages: wat gebeurt er met werk, recht, gezin en geloof wanneer voorspelling goedkoop wordt. En de metafysische variant gebruikt kunstmatige geesten om oude vragen over bewustzijn, identiteit en sterfelijkheid te stellen die de schrijver niet rechtstreeks kon opwerpen.

Zwakke AI-fictie behandelt de technologie als een wens of een vloek. De machine kan alles wat de plot vereist, en haar vermogens groeien stilletjes mee zodra er spanning nodig is. Lezers voelen dit aan, ook als ze het niet kunnen benoemen.

Sterke AI-fictie geeft het systeem grenzen, een budget, een eigenaar en een doel. Ze weet wie de machine heeft betaald en wat daarvoor werd verwacht. Beperking maakt speculatieve technologie geloofwaardig, en beperking is ook wat de plot voedt.

Oudere AI-fictie schreef de machine vaak als personage — een geest die u kon aanspreken, tegenspreken en uiteindelijk verslaan of vergeven. Die vorm leverde enkele van de meest gedenkwaardige figuren uit het genre op.

Recenter werk schrijft de machine vaker als infrastructuur: iets dat u veertig keer per dag gebruikt zonder het op te merken, zonder één gezicht om mee in gesprek te gaan. Dat is lastiger te dramatiseren, en precies daarom is de beste hedendaagse AI-fictie vindingrijker geworden in waar zij haar menselijke inzet plaatst.

The Unread staat op het snijvlak van de thrillervariant en de maatschappelijke variant. Het boek heeft het tempo van een thriller, maar het eigenlijke onderwerp is wat een samenleving accepteert niet meer te controleren zodra een systeem haar vertrouwen heeft verdiend.

Lezers die een machine zoeken om mee in debat te gaan, vinden die hier niet. Lezers die een gewone, precieze, licht droge vrouw willen zien opmerken dat het register onder haar is veranderd, vinden een boek dat voor hen is gebouwd.